Δευτέρα, 2 Φεβρουαρίου 2015

Η μη απόλαυση της ανάγνωσης

της Βενετίας Αποστολίδου


   Από τότε που ο Ρολάν Μπαρτ έγραψε το βιβλίο Η απόλαυση του κειμένου (1973 στα γαλλικά, 1980 στα ελληνικά) ή, σωστότερα, από τότε που διαδόθηκε στη χώρα μας ο δομισμός και έγινε μόδα, η λέξη «απόλαυση» συνδέθηκε με την ανάγνωση με έναν τρόπο που θεωρείται πια αυτονόητος. Φαίνεται σχεδόν ιεροσυλία να μην αντιμετωπίζεις την ανάγνωση ως απόλαυση. Και, όπως συμβαίνει συνήθως με τις θεωρίες, φυσικοποιήσαμε μια προσέγγιση την οποία ο εμπνευστής της εισήγαγε ως αντίδραση στην επί αιώνες φυσικοποιημένη ηθική (χριστιανική, θετικιστική, ρασιοναλιστική, μαρξιστική) προσέγγιση του κειμένου. Ο Μπαρτ όμως μισούσε το αυτονόητο και μας έμαθε να αμφισβητούμε όλες τις παραδοχές στο χώρο της κουλτούρας. Μήπως λοιπόν πρέπει να ξανασκεφτούμε τι εννοούμε όταν λέμε ότι η ανάγνωση δίνει απόλαυση; Μήπως πέσαμε στην παγίδα, λόγω της υπερβολικής χρήσης του όρου, να ταυτίσουμε την απόλαυση του κειμένου με την απλή ψυχαγωγία, ολωσδιόλου αντίθετα με όσα επεδίωκε ο Μπαρτ;
   Τα ερωτήματα είναι τεράστια και θα ήμουν αφελής αν επιδίωκα να τα απαντήσω εδώ. Σκοπός μου είναι να τα θέσω και, για την ώρα, να προετοιμάσω το έδαφος προσεγγίζοντάς τα από την αντίθετη οδό: ποιες είναι δηλαδή εκείνες οι περιστάσεις όπου εμφανώς δεν αισθανόμαστε απόλαυση κατά την ανάγνωση αλλά, αντίθετα, δυσφορία, πίεση, δυσκολία στην κατανόηση; Όλοι οι αναγνώστες έχουμε να θυμηθούμε αναγνώσεις που μας προκάλεσαν τέτοιες αντιδράσεις αλλά, παρόλα αυτά, συνεχίσαμε την ανάγνωση διότι υπήρχε κάποιος λόγος, είχαμε κίνητρο· σε πολλές περιπτώσεις η απόλαυση ήρθε στο τέλος ή βρισκόταν σε άλλο επίπεδο, λ.χ. γίναμε αποδεκτοί σε μια ομάδα, ανεβάσαμε το κύρος μας σε μια κοινότητα, πλησιάσαμε ένα αγαπημένο πρόσωπο. Δεν συζητώ εδώ τις καταναγκαστικές αναγνώσεις των μαθητικών χρόνων, των εξετάσεων, αν και σ΄ αυτές μπορεί κάποτε να ελλοχεύει η απόλαυση της κατάκτησης. Μιλώ για τις μη απολαυστικές αναγνώσεις που επιλέγουμε μόνοι μας διότι θέλουμε να γνωρίσουμε έναν συγγραφέα (ο οποίος τελικά δεν μας αρέσει αλλά πώς θα το ξέραμε αν δεν τον διαβάζαμε;), διότι θέλουμε να διερευνήσουμε ένα θέμα, διότι απλώς θέλουμε να πλουτίσουμε τις αναγνωστικές μας εμπειρίες και, εν τέλει, το πολιτισμικό μας κεφάλαιο. Πώς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε τι είναι η απόλαυση της ανάγνωσης αν δεν νιώθαμε, και μάλιστα συχνότερα, τη μη απόλαυση; Τι είδους αναγνώστες θα ήμασταν, τι είδους άνθρωποι θα ήμασταν αν δεν συνδέαμε εν τέλει την απόλαυση της ανάγνωσης με τη δυσκολία, την κατάκτηση αναβαθμών, τη γνωριμία με νέα πράγματα, συχνά ενοχλητικά που μας κάνουν να θυμώνουμε ή να δυσφορούμε;
    Αν συμφωνούμε στα παραπάνω, θα πρέπει να επανεξετάσουμε τα μηνύματα που δίνουμε στα παιδιά σε σχέση με την ανάγνωση. Καταλαβαίνω πως η έμφαση στην απόλαυση ήρθε ως αντίδραση σε ένα μακροχρόνιο καθεστώς ηθικοπλαστικών αναγνώσεων οι οποίες επιβάλλονταν σε ένα κλίμα αυστηρότητας και στρυφνότητας. Τα δικαιώματα του αναγνώστη του Ντανιέλ Πενάκ έχουν γίνει το νέο ευαγγέλιο των απανταχού προωθητών της ανάγνωσης στα παιδιά και τους νέους. Τα προσυπογράφω κι εγώ. Μήπως όμως αποενοχοποιούν το ατέρμονο τσαλαβούτημα; Σε διάφορα προγράμματα και δράσεις η ανάγνωση παρουσιάζεται σαν μια παιδική χαρά όπου μόνο ευχάριστα πράγματα συμβαίνουν: τραγουδάμε, χορεύουμε, παίζουμε, ζωγραφίζουμε κοκ. Όλα αυτά είναι πολύ καλά για εισαγωγή στον κόσμο της ανάγνωσης στα μικρά παιδιά. Πότε όμως θα πάμε παραπέρα; Δεν είναι τυχαίο ότι δεν υπάρχουν προγράμματα για μεγαλύτερα παιδιά, τα οποία χάνονται από τις βιβλιοθήκες ή ότι πολλά παιδιά που διαβάζουν παιδική λογοτεχνία δυστυχώς δεν μετατρέπονται σε συστηματικούς αναγνώστες καθώς μεγαλώνουν. Θα πρέπει να δημιουργήσουμε πολλές και διαφορετικές προσδοκίες από την ανάγνωση και όχι μόνο εκείνη της απόλαυσης. Θα πρέπει να βρούμε νέους τρόπους να ξανασυνδέσουμε την ανάγνωση με την κοινωνική προκοπή, μακριά από τη ρητορεία και τη χρησιμοθηρία του παρελθόντος. Να αναδείξουμε την ανάγνωση σε πολυδύναμο μέσο απόλαυσης, γνώσης και κοινωνικής συμμετοχής. Το χρωστάμε σε όλα τα παιδιά αλλά ιδίως στα παιδιά που στερούνται πολλών ευκαιριών.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...